Từ điển Hán Nôm Việt - Tự học tiếng Trung

ⓘ Xem hướng dẫn sử dụng.

波 - ba

伏波 phục ba

Từ điển trích dẫn

1. Chỉ danh tướng "Mã Viện" 馬援 đời Hán. Vì họ Mã được phong làm "Phục Ba tướng quân" 伏波將軍.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Danh hiệu võ tướng, tức Phục ba Tướng quân — Chỉ danh tướng Mã Viện đời Hán. Vì họ Mã được phong Phục Ba tướng quân. Bản dịch Chinh phụ ngâm khúc có câu: » Săn Lâu Lan rằng theo Giới Tử, tới Man khê bàn sự Phục ba « — Phục ba: Một chức của Mã viện ( Mã viện thường gọi là Phục Ba Tướng quân ). Mã viện người Mậu Lăng, đời Đông Hán. Ban đầu nương nhờ Ổi Hiêu, sau về đầu Quan Võ Ổi Hiêu làm phản, Viện giúp Quan Võ dẹp Ổi Hiêu. Viện lại đem quân sang đánh nước ta để trả thù việc Tô Định bị Trưng Trắc giết chết. Sau khi lấy được Giao Chỉ lập đồng trụ ở biên giới khắc mấy chữ » Đồng Trụ chiết, Giao Chỉ diệt « ( Cột đồng gãy, người Giao Chỉ sẽ bị diệt ). Giặc mọi Man khê làm phản. Viện đem quân dẹp mới yên, lúc bấy giờ Viện đã 80 tuổi. ( Tầm nguyên tự điển ). ( Đến Man khê bàn sự Phục Ba ).

▸ Từng từ: 伏波

奔波 bôn ba

奔波

bôn ba

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

bôn ba

Từ điển trích dẫn

1. Nước tuôn chảy. ◇ Lịch Đạo Nguyên 酈道元: "Tuấn lưu kinh cấp, bôn ba quát thiên" 濬流驚急, 奔波聒天 (Thủy kinh chú 水經注, Tiệm giang thủy 漸江水).
2. Chạy vạy khổ sở. ◇ Nho lâm ngoại sử 儒林外史: "Ngã tự ấu không tự học liễu nhất thân vũ nghệ, tao thiên luân chi thảm, bôn ba tân khổ, sổ thập dư niên" 我自幼空自學了一身武藝, 遭天倫之慘, 奔波辛苦, 數十餘年 (Đệ tam thập cửu hồi).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng nước chảy xiết — Trôi nổi vất vả.

▸ Từng từ: 奔波

微波 vi ba

微波

vi ba

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

vi ba, vi sóng, sóng ngắn

Từ điển trích dẫn

1. Vi ba, sóng cực ngắn (ba trường từ 1mm tới 1m, tức tần suất từ 300 MHz tới 300 GHz). § Tiếng Anh: microwave. ◎ Như: "vi ba lô" 微波爐 lò điện vi ba.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng cực nhỏ ( như làn sóng âm thanh, làn sóng ánh sáng ).

▸ Từng từ: 微波

心波 tâm ba

心波

tâm ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Những điều lo nghĩ dồn dập như sóng.

▸ Từng từ: 心波

恩波 ân ba

恩波

ân ba

Từ điển trích dẫn

1. Ân trạch. ◇ Lưu Giá 劉駕: "Ngự tuyền trường nhiễu Phụng Hoàng Lâu, Chỉ thị ân ba biệt xứ lưu" 御泉長繞鳳皇樓, 只是恩波別處流 (Trường môn oán 長門怨).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng ân huệ, chỉ ơn huệ.

▸ Từng từ: 恩波

推波 suy ba

推波

suy ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Đẩy sóng. Sóng đã lớn mã còn đẩy thêm, ý nói đã không giải quyết được lại còn làm hỏng việc.

▸ Từng từ: 推波

波動 ba động

波動

ba động

Từ điển trích dẫn

1. Sóng nước dao động. ◇ Đỗ Mục 杜牧: "Nhị nguyệt xuân phong giang thượng lai, Thủy tinh ba động toái lâu đài" 二月春風江上來, 水精波動碎樓臺 (Bi Ngô Vương thành) Tháng hai gió xuân về trên sông, Sóng nước lấp lánh dao động vỡ lâu đài.
2. Dao động, không ổn định. ◎ Như: "vật giá ba động" 物價波動 giá cả không ổn định.
3. Vật lí học: chỉ hiện tượng vật chất rung động, từ một điểm nào đó, truyền đi thành một làn sóng rung động tương đồng.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Rung động theo hình sóng nước.

▸ Từng từ: 波動

波及 ba cập

波及

ba cập

Từ điển trích dẫn

1. Tràn đến, truyền đến (như sóng).
2. Ảnh hưởng, liên lụy đến. ◇ Cảnh thế thông ngôn 警世通言: "Quân kim nhật chi họa, ba cập thê tử" 君今日之禍, 波及妻子 (Quế viên ngoại đồ cùng sám hối 桂員外途窮懺悔).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Lan tới, tràn tới như sóng nước — Chỉ sự liên lụy tới.

▸ Từng từ: 波及

波心 ba tâm

波心

ba tâm

Từ điển trích dẫn

1. Giữa lòng nước (sông, hồ, biển...). ◇ Bạch Cư Dị 白居易: "Tùng bài san diện thiên trùng thúy, Nguyệt điểm ba tâm nhất khỏa châu" 松排山面千重翠, 月點波心一顆珠 (Xuân đề hồ thượng 春題湖上).

▸ Từng từ: 波心

波扇 ba phiến

波扇

ba phiến

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Hoan nghênh, cổ vũ.

▸ Từng từ: 波扇

波折 ba chiết

波折

ba chiết

Từ điển trích dẫn

1. Trắc trở, chướng ngại. ◎ Như: "kinh lịch đích ba chiết dũ đa, thành công đích quả thật dũ giác cam mĩ" 經歷的波折愈多, 成功的果實愈覺甘美.
2. Quanh co, biến hóa (văn chương). ◇ Uẩn Kính 惲敬: "Hầu Quân văn thanh lưu kiến để, ba chiết giai xuất thiên nhiên" 侯君文清瀏見底, 波折皆出天然 (Dữ Tần Tỉnh Ngô thư 與秦省吾書).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Gẫy khúc, uốn éo như làn sóng — Cũng chỉ sự gẫy gọn khúc chiết.

▸ Từng từ: 波折

波斯 ba tư

波斯

ba tư

Từ điển trích dẫn

1. Tên nước: Persia (tiếng Anh), thuộc Á châu. Nay gọi là "Y-Lãng" 伊朗 (Iran).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Phiên âm chữ Perse hoặc Persia, tức Ba-tư ở Á châu.

▸ Từng từ: 波斯

波旬 ba tuấn

波旬

ba tuấn

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Tên một vị áo vương ở âm cung.

▸ Từng từ: 波旬

波波 ba ba

波波

ba ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Lưu lạc trôi nổi — Rét lập cập.

▸ Từng từ: 波波

波流 ba lưu

波流

ba lưu

Từ điển trích dẫn

1. Dòng nước.
2. Trôi nổi theo sóng nước. Tỉ dụ việc đời thay đổi biến hóa. ◇ Tăng Củng 曾鞏: "Chu du đương thế, thường phỉ nhiên hữu phù suy cứu khuyết chi tâm, phi đồ thị bì phu, tùy ba lưu, khiên chi diệp nhi dĩ dã" 周遊當世, 常斐然有扶衰救缺之心, 非徒嗜皮膚, 隨波流, 搴枝葉而已也 (Thướng Âu Dương học sĩ đệ nhất thư 上歐陽學士第一書).
3. Hình dung ánh mắt long lanh chuyển động. ◇ Châu Tuyền Cư Sĩ 珠泉居士: "Kì thân ngọc lập, tuệ nhãn ba lưu" 頎身玉立, 慧眼波流 (Tuyết Hồng tiểu kí 雪鴻小記).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng xô, nước chảy. Chỉ việc đời đổi thay.

▸ Từng từ: 波流

波浪 ba lãng

波浪

ba lãng

Từ điển trích dẫn

1. Sóng. ◇ Lí Thân 李紳: "Không khoát viễn khán ba lãng tức, Sở san an ổn quá vân sầm" 空闊遠看波浪息, 楚山安穩過雲岑 (Tố Tây Giang 溯西江).
2. Tỉ dụ dòng tâm tư, suy tưởng lên xuống (như thủy triều). ◇ Đàn kinh 壇經: "Phiền não vô, ba lãng diệt" 煩惱無, 波浪滅 (Nghi vấn phẩm 疑問品).
3. Chỉ nét mặt.
4. Ân cần. Chỉ tình ái nam nữ. ◇ Ung Hi Nhạc Phủ 雍熙樂府: "Vấn Hồng Nương, nhất nhất thuyết đáo tha tâm thượng, tố liễu chủ trương, thông ta ba lãng, giáo nhĩ khứ thành song" 問紅娘, 一一說到他心上, 做了主張, 通些波浪, 教你去成雙 (Tiểu đào hồng 小桃紅, Tây sương bách vịnh chi lục thất 西廂百詠之六七).
5. Sóng gió. § Tỉ dụ sự tình đang diễn tiến gặp phải trắc trở hoặc khó khăn. ◇ Vũ Hán Thần 武漢臣: "Giá tràng họa sự tòng thiên giáng, nãi nãi nhĩ tiện hưu xướng khiếu tàm khả tiện hảo thương lượng, tẩu tương lai bình bạch địa sanh ba lãng" 這場禍事從天降, 妳妳你便休唱叫喒可便好商量, 走將來平白地生波浪 (Ngọc hồ xuân 玉壺春, Đệ nhị chiệp 第二摺).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng nước.

▸ Từng từ: 波浪

波涛 ba đào

波涛

ba đào

giản thể

Từ điển phổ thông

sóng lớn, sóng to

▸ Từng từ: 波涛

波澜 ba lan

波澜

ba lan

giản thể

Từ điển phổ thông

1. sóng lớn, sóng to
2. nước Ba Lan

▸ Từng từ: 波澜

波濤 ba đào

波濤

ba đào

phồn thể

Từ điển phổ thông

sóng lớn, sóng to

Từ điển trích dẫn

1. Sóng lớn. ◇ Trương Kiều 張喬: "Sầu liên viễn thủy ba đào dạ, Mộng đoạn không san vũ bạc thì" 愁連遠水波濤夜, 夢斷空山雨雹時 (Vọng Vu San 望巫山).
2. Chỉ cảnh gian nan hiểm trở. ◇ Mạnh Giao 孟郊: "Hà tất tại ba đào, Nhiên hậu kinh trầm phù" 何必在波濤, 然後驚沉浮 (Bách ưu 百憂).
3. Tỉ dụ biến cố thình lình. ◇ Tần tính lục quốc bình thoại 秦併六國平話: "Hán Tổ Tây chinh bỉnh bạch mao, Tử Anh tông miếu khởi ba đào" 漢祖西征秉白旄, 子嬰宗廟起波濤 (Quyển thượng).
4. Tỉ dụ tâm tình lai láng, ý tưởng dồn dập (như sóng lớn). ◇ Hàn Dũ 韓愈: "Nam Cung tiên sanh hãn đắc chi, Ba đào nhập bút khu văn từ" 南宮先生忻得之, 波濤入筆驅文辭 (Đào nguyên đồ 桃源圖).
5. Trốn chạy, bôn đào. ◇ Lí Bạch 李白: "Sất trá kinh bách chiến, Hung Nô tận ba đào" 叱吒經百戰, 匈奴盡波濤 (Bạch Mã Thiên 白馬篇).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng nước — Chỉ tình trạng vất vả lận đận như bị sóng đánh.

▸ Từng từ: 波濤

波瀾 ba lan

波瀾

ba lan

phồn thể

Từ điển phổ thông

1. sóng lớn, sóng to
2. nước Ba Lan

Từ điển trích dẫn

1. Sóng nước. ◇ Phạm Trọng Yêm 范仲淹: "Xuân hòa cảnh minh, ba lan bất kinh" 春和景明, 波瀾不驚 (Nhạc Dương Lâu kí 岳陽樓記) Trời xuân ấm áp cảnh sắc tươi sáng, sóng nước như tờ (không dao động).
2. Tỉ dụ việc đời hoặc lòng người thay đổi thăng trầm. ◇ Tống Nho Thuần 宋儒醇: "Càn khôn đa úy đồ, Hà xứ vô ba lan?" 乾坤多畏途, 何處無波瀾 (Dực nhật hồ trung phong tuyết chuyển thậm 翌日湖中風雪轉甚).
3. Tỉ dụ khí thế văn chương mênh mang mạnh mẽ. ◇ Phương Can 方干: "Thượng tài thừa tửu đáo san âm, Nhật nhật thành thiên tự tự kim; Kính thủy chu hồi thiên vạn khoảnh, Ba lan đảo tả nhập quân tâm" 上才乘酒到山陰, 日日成篇字字金; 鏡水周迴千萬頃, 波瀾倒瀉入君心 (Việt trung phùng Tôn Bách Thiên 越中逢孫百篇).
4. Hình dung văn chương đè nén, cô đọng, đốn tỏa, ba chiết. ◇ Vương An Thạch 王安石: "Văn chương hạo miểu túc ba lan, Hành nghĩa điều điều hữu quy xứ" 文章浩渺足波瀾, 行義迢迢有歸處 (Tặng Bành Khí Tư 贈彭器資).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng nước — Chỉ việc đời thay đổi thăng trầm như sóng nước — Chỉ sự học mênh mông như sóng nước — Chỉ phong trào lên xuống đổi thay.

▸ Từng từ: 波瀾

波紋 ba văn

波紋

ba văn

Từ điển trích dẫn

1. Vằn sóng, tức sóng gợn lăn tăn. ◎ Như: "ba văn như hộc" 波紋如縠 sóng gợn lăn tăn như lụa mịn.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Vằn sóng, tức sóng gợn lăn tăn.

▸ Từng từ: 波紋

波累 ba lụy

波累

ba lụy

Từ điển trích dẫn

1. Liên lụy, khiên liên. ◇ Phúc huệ toàn thư 福惠全書: "Tức thụ kí tri tình, diệc nghi khoan trí, miễn trọng án, hựu đa nhất phiên ba luy dã" 即受寄知情, 亦宜寬置, 免重案, 又多一番波累也 (Quyển thập bát 卷十八, Hình danh bộ 刑名部, Khởi tang 起贓).
2. Tràn đến, truyền đến (như sóng). ◇ Nhị thập niên mục đổ chi quái hiện trạng 二十年目睹之怪現狀: "Hậu lai hỏa tức liễu, khách sạn tịnh một hữu ba luy trứ" 後來火熄了, 客棧並沒有波累著 (Đệ nhị thập ngũ hồi).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Dây dưa dính dấp tới người khác. Liên lụy tới. Cũng như Ba cập 波及.

▸ Từng từ: 波累

波臣 ba thần

波臣

ba thần

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Chỉ chung các quan ở dưới nước, các vị thủy thần.

▸ Từng từ: 波臣

波蘭 ba lan

波蘭

ba lan

Từ điển trích dẫn

1. Tên nước ở Đông Âu (tiếng Anh: Poland).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Phiên âm chữ Poland, tức một nước ở trung bộ châu Âu.

▸ Từng từ: 波蘭

波際 ba tế

波際

ba tế

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Cõi sóng nước, chỉ cuộc đời vất vả.

▸ Từng từ: 波際

流波 lưu ba

流波

lưu ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng gợn nước chảy. Chỉ đôi mắt người con gái liếc qua liếc lại như sóng gợn như nước chảy.

▸ Từng từ: 流波

淩波 lăng ba

淩波

lăng ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Lướt trên sóng nước — Cũng chỉ dáng điệu mềm mại uyển chuyển của phụ nữ.

▸ Từng từ: 淩波

澄波 trừng ba

澄波

trừng ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Nước yên lặng, không có sóng.

▸ Từng từ: 澄波

煙波 yên ba

煙波

yên ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Mây khói và sóng nước. Chỉ cảnh đẹp thiên nhiên. Cảnh ở ẩn. Truyện Hoa Tiên : » Pha phôi trăng mạn gió lèo, Rộng ngâm vân thủy bơi chèo yên ba «.

▸ Từng từ: 煙波

目波 mục ba

目波

mục ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng mắt, chỉ ánh mắt long lanh .

▸ Từng từ: 目波

眼波 nhãn ba

眼波

nhãn ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng mắt, chỉ ánh mắt long lanh.

▸ Từng từ: 眼波

秋波 thu ba

秋波

thu ba

Từ điển trích dẫn

1. Sóng nước mùa thu. ◇Ấu học quỳnh lâm 幼學瓊林: "Tiêm chỉ như xuân duẩn, mị nhãn như thu ba" 纖指如春筍, 媚眼如秋波 (Thân thể loại 身體類) Ngón tay thon nhỏ như búp măng mùa xuân, mắt đẹp như sóng nước mùa thu.
2. Hình dung mắt người con gái trong sáng long lanh (như nước mùa thu). ◇ Hồng Lâu Mộng 紅樓夢: "Tương Vân mạn khởi thu ba, kiến liễu chúng nhân, hựu đê đầu khán liễu nhất khán tự kỉ, phương tri túy liễu" 湘雲慢起秋波, 見了眾人, 又低頭看了一看自己, 方知醉了 (Đệ lục thập nhị hồi) Tương Vân từ từ mở mắt, nhìn mọi người, lại cúi đầu tự nhìn mình, mới biết là mình đã say.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng mùa thu, chỉ ánh mắt trong sáng long lanh của người con gái như sóng nước mùa thu. Cung oán ngâm khúc : » Khoé thu ba gợn sóng khuynh thành «.

▸ Từng từ: 秋波

金波 kim ba

金波

kim ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng vàng, chỉ ánh trăng.

▸ Từng từ: 金波

電波 điện ba

電波

điện ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng điện.

▸ Từng từ: 電波

音波 âm ba

音波

âm ba

Từ điển trích dẫn

1. Làn sóng âm thanh (tiếng Pháp: ondes sonores). § Cũng gọi là "thanh ba" 聲波.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng tiếng động ( sound wave ) — Cũng chỉ cái tiếng vang Cái ảnh hưởng tạo được.

▸ Từng từ: 音波

風波 phong ba

風波

phong ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Sóng gió chỉ những khó khăn trở ngại ở đời. Đoạn trường tân thanh có câu: » Đã gần chi có đường xa, đá vàng cũng quyết, phong ba cũng liều «.

▸ Từng từ: 風波

餘波 dư ba

餘波

dư ba

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Làn sóng thừa, còn lại. Chỉ tiếng vang của một sự việc.

▸ Từng từ: 餘波

鷗波 âu ba

鷗波

âu ba

Từ điển trích dẫn

1. Chim âu bơi lội trên mặt nước. Tỉ dụ người ở ẩn an nhàn tự tại. ◇ Lục Du 陸游: "Đắc ý âu ba ngoại, Vong quy nhạn phố biên" 得意鷗波外, 忘歸雁浦邊 (Tạp hứng 雜興).

▸ Từng từ: 鷗波

波士頓 ba sĩ đốn

波士頓

ba sĩ đốn

Từ điển trích dẫn

1. Thành phố Boston (Mĩ Quốc).

▸ Từng từ: 波士頓

波斯教 ba tư giáo

波斯教

ba tư giáo

Từ điển trích dẫn

1. Tức là đạo Zoroastrianisme chủ trương hai thần Thiện và Ác, cũng gọi là Nhị Nguyên giáo hoặc Nhị Thần giáo (tiếng Pháp: Parsisme). § Cũng gọi là: "Bái hỏa giáo" 拜火教, "Hiên đạo" 祆道.

▸ Từng từ: 波斯教

波羅夷 ba la di

波羅夷

ba la di

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Phiên âm tiếng Phạn ( s, p: pārājika ), chỉ tội nặng trong giới luật nhà Phật. Bị trục xuất nếu phạm các tội giết, trộm cắp, hành dâm, nói dối là đã đạt Thánh quả.

▸ Từng từ: 波羅夷

波羅蜜 ba la mật

波羅蜜

ba la mật

Từ điển trích dẫn

1. Vượt đến cõi giải thoát, cứu độ được người khác. Phiên âm tiếng Phạn "pāramitā". Còn được phiên âm là "Ba-la-mật-đa" 波羅蜜多 và "Ba-la-nhĩ-đa" 波囉弭多, Hán dịch là "đáo bỉ ngạn" 到彼岸 qua đến bờ bên kia, "độ vô cực" 度無極 đến nơi không giới hạn, "độ" 度 vượt qua, "sự cứu cánh" 事究竟 viên mãn rốt ráo sự việc. Thuật ngữ đề cập đến pháp tu tập nền tảng Tính không của hàng Bồ Tát Đại thừa để đưa chúng sinh đến bờ giải thoát. Phật giáo Đại thừa có dạy pháp tu Lục Ba-la-mật và Thập Ba-la-mật để được đến bờ giải thoát.
2. Cây mít, trái mít. § Cũng gọi là "ba la mật" 菠蘿蜜, "bà na sa" 婆那娑.

▸ Từng từ: 波羅蜜

波羅門 ba la môn

波羅門

ba la môn

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Phiên âm tiếng Phạn ( s: brāhmaṇa ), có nghĩa là rất thanh tĩnh.

▸ Từng từ: 波羅門

窣睹波 tốt đổ ba

窣睹波

tốt đổ ba

Từ điển trích dẫn

1. Phiên theo âm tiếng Phạn "stūpa", tức là cái "tháp" 塔.